Anna Kruczek
2006-06-07
#
Idea opracowania projektu "Przeciwdziałanie marginalizacji społecznej niepełnosprawnych mieszkańców województwa śląskiego" dofinansowanego przez Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce, w ramach PHARE, ACCESS Programme 1999 posiada swoje źródła w specyfice regionu śląskiego i występujących na jego terenie potrzebach środowiska osób niepełnosprawnych, dotychczasowych doświadczeniach płynących ze współpracy między Śląskim Forum Organizacji Socjalnych KAFOS a Parytetowym Związkiem Socjalnym Pół. Nadrenii Westfalii oraz specyfiką działań organizacji członkowskich KAFOS, których zdecydowana większość zajmuje się organizowaniem usług socjalnych na rzecz niepełnosprawnych mieszkańców województwa śląskiego.
Województwo śląskie liczące ok. 5 mln ludzi zamieszkujących na stosunkowo niewielkim obszarze (łączna powierzchnia województwa - 12.294 km2) jest regionem, na którym występuje wiele aktualnych problemów społecznych. Do najistotniejszych należą:
* wysoki wskaźnik występujących chorób zawodowych i wypadków przy pracy,
* degradacja środowiska naturalnego, czego efektem jest wyższy od średniej krajowej wskaźnik urodzeń przedwczesnych i wad wrodzonych, wyższa częstotliwość zapadania na choroby nowotworowe, schorzenia przewlekłe i zaburzenia psychiczne,
* warunki środowiskowe: wielkomiejska aglomeracja, trudne warunki mieszkaniowe, starzenie się populacji regionu, niski poziom wykształcenia mieszkańców,
* zmiany strukturalne - restrukturyzacja przemysłu górniczego i hutniczego, którego konsekwencją jest narastające bezrobocie, ubożenie grup społecznych i wyższa zapadalność na schorzenia psychosomatyczne powodowane sytuacją stresową.
Istotnym problemem społecznym regionu jest izolacja społeczna osób niepełnosprawnych, w tym szczególnie marginalizacja upośledzonych umysłowo. Problem ten jest jednocześnie wyzwaniem dla wszystkich zainteresowanych podmiotów do podjęcia szeregu działań celem jego rozwiązywania, szczególnie w procesie integracji Polski ze Wspólnotą Europejską. Zgodnie z Kartą Podstawowych Praw Socjalnych Pracobiorców w krajach Wspólnoty Europejskiej, art. 26 "Wszyscy niepełnosprawni muszą mieć możliwość korzystania z konkretnych uzupełniających środków, ułatwiających ich integrację zawodową i społeczną, niezależnie od przyczyn i rodzaju upośledzenia. Środki te zmierzające do poprawy warunków życia, powinny w zależności od możliwości osób niepełnosprawnych obejmować ich kształcenie zawodowe, ergonomię, możliwości poruszania się i dostępności, środki komunikacji i mieszkanie."
Precyzyjne określenie liczby oraz charakterystyki osób niepełnosprawnych w Polsce jest trudne i często opiera się o szacunki lub wyrywkowe badania. W 2000 r. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego we współpracy z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach dokonał ogólnej diagnozy zjawiska niepełnosprawności w regionie śląskim. Według szacunków, wynikających z reprezentatywnego badania stanu zdrowia ludności z kwietnia 1996 r., populacja niepełnosprawnych na terenie województwa śląskiego wynosiła 490,4 tys. osób. Grupa ta stanowiła 13,8% ogółu ludności w wieku 15 i powyżej, zamieszkującej obszar województwa. Podane dane statystyczne wg opinii działających na terenie województwa organizacji pozarządowych są nieadekwatne do rzeczywistości i wskaźnik ten powinien wynosić ok. 30%. Szacunkowe dane dotyczące osób niepełnosprawnych zamieszkujących województwo śląskie w porównaniu z liczbą osób niepełnosprawnych jest wyższy od średniej liczby dla krajów Piętnastki, która wynosi ok. 11%. Niepełnosprawni mieszkańcy województwa mają niskie wykształcenie oraz związany z tym brak kwalifikacji zawodowych. Szacuje się, że ponad połowa wszystkich niepełnosprawnych w Polsce ma wykształcenie podstawowe i niepełne podstawowe, a dalsze niespełna 24% wykształcenie zasadnicze zawodowe. Osoby niepełnosprawne zamieszkujące województwo śląskie otrzymują stosunkowo niskie świadczenia, w ramach zabezpieczenia społecznego. Z powodu słabo rozwiniętej infrastruktury pomocowej niepełnosprawni, w tym dzieci upośledzone umysłowo, pozbawione są specjalistycznej i kompleksowej pomocy, która pozwalałaby wyrównywać ich życiowe szanse, mieć poczucie bycia pełnoprawnym członkiem społeczeństwa. Sytuacja osób niepełnosprawnych szczególnie niekorzystnie kształtuje się w jednym z powiatów grodzkich województwa śląskiego, Bytomiu. Na terenie miasta zamieszkuje ok. 2.500 osób ze znacznym, głębokim upośledzeniem umysłowym i kalectwem sprzężonym, przy liczbie 228.306 mieszkańców miasta (dane wyliczone za pomocy szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zakładające, że upośledzenie umysłowe dotyka około 1% populacji generalnej i 2,3% populacji w wieku szkolnym). Należy przyjąć, że wskaźnik ten ma tendencję wzrostową z uwagi na ogromne skażenie ekologiczne. Statystyki medyczne informujące o skali zjawiska podają, że ok. 20% dzieci w regionie śląskim rodzi się z upośledzeniem umysłowym. Na ten proces, oprócz warunków ekologicznych wpływają: źle funkcjonująca opieka zdrowotna oraz rozwijająca się dopiero diagnostyka prenatalna.
Na skalę i znaczenie zjawiska niepełnosprawności w regionie śląskim wskazuje również liczba działających na terenie województwa pozarządowych organizacji socjalnych. Zdecydowana większość to organizacje, które podejmują różne działania na rzecz osób niepełnosprawnych. Wielość inicjatyw obywatelskich na rzecz osób niepełnosprawnych jest wskaźnikiem, zarówno występującego problemu, jak stopnia zaspokajania potrzeb odpowiednich celowych przez instytucje publiczne. Szacuje się, iż na terenie województwa śląskiego działa ok. 500 różnych inicjatyw obywatelskich, zajmujących się zaspokajaniem potrzeb osób niepełnosprawnych, co stanowi ok. 70% ogólnej liczby wszelkich pozarządowych działań w obszarze socjalnym. Organizacje te, w większości podejmują działania o charakterze samopomocowym, a ich działania są niesystematyczne. Tylko niewielka grupa organizacji prowadzi działania profesjonalne i specjalistyczne. Zjawisko to związane jest ze stosunkowo krótką historią rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, niezbyt dobrze rozwiniętym systemem szkolenia, poradnictwa i informacji dla działających organizacji, brakiem regulacji prawnych pozwalających na szybki rozwój sektora pozarządowego oraz brakiem dobrej, partnerskiej współpracy z administracją publiczną.
Projekt realizowany jest przez 4 partnerskie organizacje i instytucje:
* Śląskie Forum Organizacji Socjalnych KAFOS,
* Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego,
* Parytetowy Związek Socjalny Pół. Nadrenii Westfalii,
* Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym - koło w Bytomiu.
Wiodącym celem projektu jest zmniejszenie zjawiska marginalizacji społecznej osób niepełnosprawnych w regionie śląskim.
Pozostałe cele długoterminowe to:
* rozwój jakości usług socjalnych i systemu zarządzania w pozarządowych placówkach dla osób niepełnosprawnych,
* rozwój i wdrożenie specjalistycznych usług dla osób niepełnosprawnych umysłowo w zakresie rehabilitacji, edukacji oraz mieszkalnictwa w oparciu o standardy europejskie,
* rozwój wolontariatu na rzecz różnych grup osób niepełnosprawnych oraz ich rodzin.
Cele projektu zrealizowane zostaną poprzez podjęcie następujących działań:
* zorganizowanie pięcioetapowego szkolenia "Zarządzanie jakością w organizacjach socjalnych" dla 25 kierowników organizacji zajmujących się świadczeniem usług dla osób niepełnosprawnych;
* opracowanie, w ramach zespołu roboczego, koncepcji modelowego ośrodka edukacyjno-rehabilitacyjnego oraz hostelu (mieszkania chronione) dla osób upośledzonych umysłowo oraz ich uruchomienie. Placówki działać będą w oparciu o wzorce europejskie;
* przygotowanie, w ramach zespołu roboczego, modelowego biura wolontariatu, w tym opracowanie standardu usług oraz zakresu specjalistycznych szkoleń dla wolontariuszy oraz ich uruchomienie przy dwóch organizacjach.
Organizacje pozarządowe, działające na rzecz niepełnosprawnych, w trakcie wykonywania swojej pracy napotykają na szereg problemów natury prawnej. Można je podzielić na:
* wynikające z braku uregulowań prawnych, które w sposób kompleksowy normowałyby współdziałanie administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi oraz wolontariatu;
* wynikające z braku regulacji prawnych wspomagających usprawnienie i aktywizację życiową osób niepełnosprawnych.
Aktualnie w Polsce nie istnieje akt prawny, który w sposób kompleksowy normuje współdziałanie administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. Od kilku lat podejmowane są próby uregulowania tej współpracy (aktualnie dyskutowany jest kolejny projekt ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie). Brak ogólnokrajowych regulacji w tym zakresie powoduje, iż generalnie nie jest realizowana zapisana w Konstytucji RP zasada subsydiarności, nie istnieje definicja organizacji pozarządowej, jasny i czytelny tryb ubiegania się organizacji pozarządowych o środki budżetowe na realizację zadań publicznych, "ulgi" organizacji pozarządowych zaspokajających potrzeby społeczne (organizacje pożytku publicznego), regulacje dotyczące wolontariatu itp. Regulacje w tym zakresie są niezbędne dla dalszego rozwoju sektora pozarządowego, jako istotnego elementu społeczeństwa obywatelskiego.
W lipcu 2000 r. weszło w życie Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 czerwca 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad i form współdziałania administracji publicznej z innymi podmiotami oraz wzorów ofert, umów i sprawozdań z realizacji zadań pomocy społecznej (przepisy wykonawcze do ustawy o pomocy społecznej). Przepisy ww. rozporządzenia, w opinii organizacji, w wyczerpujący sposób regulują zasady współpracy pomiędzy administracją publiczną i innymi podmiotami (w tym ze stowarzyszeniami i fundacjami), lecz nie są właściwie realizowane.
Główne problemy dotyczą nie zawierania między administracją publiczną a organizacjami pozarządowymi umów długoterminowych tzw. kontraktów (okres trwania umowy dłuższy niż rok budżetowy) na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej. Brak tego typu rozwiązań powoduje występowanie następujących problemów:
* niepewność finansowa co do dalszej działalności organizacji,
* utrudnienia przy planowaniu długofalowych działań organizacji, brak możliwości planowania inwestycji,
* brak bezpieczeństwa wśród klientów organizacji w zakresie możliwości korzystania z usług organizacji,
* trudności przy zatrudnianiu, utrzymania fachowej kadry i zapewnienia im doskonalenia zawodowego.
Przepisy rozporządzenia dopuszczają zawieranie umów na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej na czas dłuższy niż rok budżetowy, lecz praktycznie nie są one stosowane, mimo iż w przypadku organizacji prowadzących stałą i systematyczną działalność o charakterze stacjonarnym (ośrodki interwencji kryzysowej, ośrodki rehabilitacyjno-edukacyjne, ośrodki opieki dziennej itp.) zakres ich usług nie ulega, zmianie. Generalnym problemem organizacji socjalnych, prowadzących działalność stacjonarną, jest późny okres zawierania umów na dany rok budżetowy. Na ogół umowy z organizacjami zawierane są dopiero w drugim kwartale danego roku, co skutkuje ograniczeniem zakresu usług bądź, w niektórych wypadkach, zawieszeniem działalności w pierwszych miesiącach roku. Taki stan rzeczy bezpośrednio dotyka klientów organizacji i ich rodziny.
Przepisy rozporządzenia w sposób szczegółowy określają zasady ubiegania się organizacji pozarządowych o dotację na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej, lecz ich praktyczna realizacja przez administrację publiczną często odbiega od obowiązującego prawa. Do największych problemów należą:
* długotrwała, często kilku miesięczna, procedura rozpatrywania, złożonych przez organizację, ofert na realizację zadania oraz zawierania umów dotacyjnych;
* wycofywanie się z treści zawartych w ogłoszeniu podmiotu zlecającego zadanie w czasie formułowania umów o dotację;
* zakaz lub ograniczenia w zakresie pokrywania, w ramach dotacji, kosztów związanych z zatrudnianiem realizatorów dotowanego zadania, co w wielu przypadkach uniemożliwia realizację zadania.
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 czerwca 2000 r. zawiera również regulację w zakresie pozafinansowej współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. W praktyce uczestnictwo organizacji w określaniu potrzeb społecznych, definiowaniu zadań przeznaczonych do realizacji oraz ocenie ich wykonania na zasadach partnerstwa i jawności jest znikome, pomimo deklarowania przez organizacje pozarządowe chęci aktywnego włączenia się w ten proces.
Generalnie należy stwierdzić, że pomimo istniejącego, może nie w pełni kompleksowego, prawa regulującego współdziałanie administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi, nie można mówić o skutecznie realizowanej polityce społecznej i zaspokajaniu potrzeb grup społecznych dotkniętych najtrudniejszą sytuacją socjalną i zdrowotną.
Organizacje pozarządowe działające na rzecz osób niepełnosprawnych dostrzegają szereg ograniczeń prawnych utrudniających usprawnienie i aktywizację życiową osób niepełnosprawnych.
Prawo jest stanowione dla poszanowania sprawiedliwości społecznej i równości wszystkich obywateli. Sprawiedliwe i ekonomicznie uzasadnione jest wspieranie najsłabszych członków społeczeństwa i ich rozwoju, aktywności, która zmierza do zmniejszenia ich niesprawności i niesamodzielności. Prawo wypełniające się w tych założeniach to system wyrównywania szans życiowych. Realizowany poprzez egzekwowanie równego dostępu do dóbr społecznych, zmniejszenie obciążeń obywatelskich osobom korzystającym ze wsparcia państwowego, jak i ustanowienie wsparcia ze strony państwa na odpowiednim poziomie finansowym i organizacyjnym, które umożliwi jego realne wykorzystanie do zaktywizowania osoby niepełnosprawnej i jej maksymalne usamodzielnienie w procesie rewalidacji. Prawo realizujące te postulaty, umacnia osobę niepełnosprawną w pełnieniu przez nią istotnej społecznie roli. Jest to gwarancją poszanowania przez społeczeństwo godności nie tylko osoby niepełnosprawnej, ale każdego obywatela. Jest to rzeczywista realizacja konstytutywnych wartości człowieka.
W 1997 r. Sejm RP przyjął uchwałę wprowadzającą Kartę Praw Osób Niepełnosprawnych. Stwierdza się w niej, że osoby niepełnosprawne mają prawo do niezależnego, samodzielnego, aktywnego życia i nie mogą podlegać dyskryminacji.
W Polsce, mimo występującego kryzysu finansów publicznych, nie można dopuszczać do dyskryminacji osób niepełnosprawnych i ograniczenia lub zaniechania działań na ich rzecz, poprzez zmianę dotychczasowego prawa bądź odstąpienie od wprowadzania nowych regulacji.
Anna Kruczek
Prezes Śląskiego Forum Organizacji Socjalnych KAFOS
Idea opracowania projektu "Przeciwdziałanie marginalizacji społecznej niepełnosprawnych mieszkańców województwa śląskiego" dofinansowanego przez Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce, w ramach PHARE, ACCESS Programme 1999 posiada swoje źródła w specyfice regionu śląskiego i występujących na jego terenie potrzebach środowiska osób niepełnosprawnych, dotychczasowych doświadczeniach płynących ze współpracy między Śląskim Forum Organizacji Socjalnych KAFOS a Parytetowym Związkiem Socjalnym Pół. Nadrenii Westfalii oraz specyfiką działań organizacji członkowskich KAFOS, których zdecydowana większość zajmuje się organizowaniem usług socjalnych na rzecz niepełnosprawnych mieszkańców województwa śląskiego.
Województwo śląskie liczące ok. 5 mln ludzi zamieszkujących na stosunkowo niewielkim obszarze (łączna powierzchnia województwa - 12.294 km2) jest regionem, na którym występuje wiele aktualnych problemów społecznych. Do najistotniejszych należą:
* wysoki wskaźnik występujących chorób zawodowych i wypadków przy pracy,
* degradacja środowiska naturalnego, czego efektem jest wyższy od średniej krajowej wskaźnik urodzeń przedwczesnych i wad wrodzonych, wyższa częstotliwość zapadania na choroby nowotworowe, schorzenia przewlekłe i zaburzenia psychiczne,
* warunki środowiskowe: wielkomiejska aglomeracja, trudne warunki mieszkaniowe, starzenie się populacji regionu, niski poziom wykształcenia mieszkańców,
* zmiany strukturalne - restrukturyzacja przemysłu górniczego i hutniczego, którego konsekwencją jest narastające bezrobocie, ubożenie grup społecznych i wyższa zapadalność na schorzenia psychosomatyczne powodowane sytuacją stresową.
Istotnym problemem społecznym regionu jest izolacja społeczna osób niepełnosprawnych, w tym szczególnie marginalizacja upośledzonych umysłowo. Problem ten jest jednocześnie wyzwaniem dla wszystkich zainteresowanych podmiotów do podjęcia szeregu działań celem jego rozwiązywania, szczególnie w procesie integracji Polski ze Wspólnotą Europejską. Zgodnie z Kartą Podstawowych Praw Socjalnych Pracobiorców w krajach Wspólnoty Europejskiej, art. 26 "Wszyscy niepełnosprawni muszą mieć możliwość korzystania z konkretnych uzupełniających środków, ułatwiających ich integrację zawodową i społeczną, niezależnie od przyczyn i rodzaju upośledzenia. Środki te zmierzające do poprawy warunków życia, powinny w zależności od możliwości osób niepełnosprawnych obejmować ich kształcenie zawodowe, ergonomię, możliwości poruszania się i dostępności, środki komunikacji i mieszkanie."
Precyzyjne określenie liczby oraz charakterystyki osób niepełnosprawnych w Polsce jest trudne i często opiera się o szacunki lub wyrywkowe badania. W 2000 r. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego we współpracy z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach dokonał ogólnej diagnozy zjawiska niepełnosprawności w regionie śląskim. Według szacunków, wynikających z reprezentatywnego badania stanu zdrowia ludności z kwietnia 1996 r., populacja niepełnosprawnych na terenie województwa śląskiego wynosiła 490,4 tys. osób. Grupa ta stanowiła 13,8% ogółu ludności w wieku 15 i powyżej, zamieszkującej obszar województwa. Podane dane statystyczne wg opinii działających na terenie województwa organizacji pozarządowych są nieadekwatne do rzeczywistości i wskaźnik ten powinien wynosić ok. 30%. Szacunkowe dane dotyczące osób niepełnosprawnych zamieszkujących województwo śląskie w porównaniu z liczbą osób niepełnosprawnych jest wyższy od średniej liczby dla krajów Piętnastki, która wynosi ok. 11%. Niepełnosprawni mieszkańcy województwa mają niskie wykształcenie oraz związany z tym brak kwalifikacji zawodowych. Szacuje się, że ponad połowa wszystkich niepełnosprawnych w Polsce ma wykształcenie podstawowe i niepełne podstawowe, a dalsze niespełna 24% wykształcenie zasadnicze zawodowe. Osoby niepełnosprawne zamieszkujące województwo śląskie otrzymują stosunkowo niskie świadczenia, w ramach zabezpieczenia społecznego. Z powodu słabo rozwiniętej infrastruktury pomocowej niepełnosprawni, w tym dzieci upośledzone umysłowo, pozbawione są specjalistycznej i kompleksowej pomocy, która pozwalałaby wyrównywać ich życiowe szanse, mieć poczucie bycia pełnoprawnym członkiem społeczeństwa. Sytuacja osób niepełnosprawnych szczególnie niekorzystnie kształtuje się w jednym z powiatów grodzkich województwa śląskiego, Bytomiu. Na terenie miasta zamieszkuje ok. 2.500 osób ze znacznym, głębokim upośledzeniem umysłowym i kalectwem sprzężonym, przy liczbie 228.306 mieszkańców miasta (dane wyliczone za pomocy szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zakładające, że upośledzenie umysłowe dotyka około 1% populacji generalnej i 2,3% populacji w wieku szkolnym). Należy przyjąć, że wskaźnik ten ma tendencję wzrostową z uwagi na ogromne skażenie ekologiczne. Statystyki medyczne informujące o skali zjawiska podają, że ok. 20% dzieci w regionie śląskim rodzi się z upośledzeniem umysłowym. Na ten proces, oprócz warunków ekologicznych wpływają: źle funkcjonująca opieka zdrowotna oraz rozwijająca się dopiero diagnostyka prenatalna.
Na skalę i znaczenie zjawiska niepełnosprawności w regionie śląskim wskazuje również liczba działających na terenie województwa pozarządowych organizacji socjalnych. Zdecydowana większość to organizacje, które podejmują różne działania na rzecz osób niepełnosprawnych. Wielość inicjatyw obywatelskich na rzecz osób niepełnosprawnych jest wskaźnikiem, zarówno występującego problemu, jak stopnia zaspokajania potrzeb odpowiednich celowych przez instytucje publiczne. Szacuje się, iż na terenie województwa śląskiego działa ok. 500 różnych inicjatyw obywatelskich, zajmujących się zaspokajaniem potrzeb osób niepełnosprawnych, co stanowi ok. 70% ogólnej liczby wszelkich pozarządowych działań w obszarze socjalnym. Organizacje te, w większości podejmują działania o charakterze samopomocowym, a ich działania są niesystematyczne. Tylko niewielka grupa organizacji prowadzi działania profesjonalne i specjalistyczne. Zjawisko to związane jest ze stosunkowo krótką historią rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, niezbyt dobrze rozwiniętym systemem szkolenia, poradnictwa i informacji dla działających organizacji, brakiem regulacji prawnych pozwalających na szybki rozwój sektora pozarządowego oraz brakiem dobrej, partnerskiej współpracy z administracją publiczną.
Projekt realizowany jest przez 4 partnerskie organizacje i instytucje:
* Śląskie Forum Organizacji Socjalnych KAFOS,
* Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego,
* Parytetowy Związek Socjalny Pół. Nadrenii Westfalii,
* Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym - koło w Bytomiu.
Wiodącym celem projektu jest zmniejszenie zjawiska marginalizacji społecznej osób niepełnosprawnych w regionie śląskim.
Pozostałe cele długoterminowe to:
* rozwój jakości usług socjalnych i systemu zarządzania w pozarządowych placówkach dla osób niepełnosprawnych,
* rozwój i wdrożenie specjalistycznych usług dla osób niepełnosprawnych umysłowo w zakresie rehabilitacji, edukacji oraz mieszkalnictwa w oparciu o standardy europejskie,
* rozwój wolontariatu na rzecz różnych grup osób niepełnosprawnych oraz ich rodzin.
Cele projektu zrealizowane zostaną poprzez podjęcie następujących działań:
* zorganizowanie pięcioetapowego szkolenia "Zarządzanie jakością w organizacjach socjalnych" dla 25 kierowników organizacji zajmujących się świadczeniem usług dla osób niepełnosprawnych;
* opracowanie, w ramach zespołu roboczego, koncepcji modelowego ośrodka edukacyjno-rehabilitacyjnego oraz hostelu (mieszkania chronione) dla osób upośledzonych umysłowo oraz ich uruchomienie. Placówki działać będą w oparciu o wzorce europejskie;
* przygotowanie, w ramach zespołu roboczego, modelowego biura wolontariatu, w tym opracowanie standardu usług oraz zakresu specjalistycznych szkoleń dla wolontariuszy oraz ich uruchomienie przy dwóch organizacjach.
Organizacje pozarządowe, działające na rzecz niepełnosprawnych, w trakcie wykonywania swojej pracy napotykają na szereg problemów natury prawnej. Można je podzielić na:
* wynikające z braku uregulowań prawnych, które w sposób kompleksowy normowałyby współdziałanie administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi oraz wolontariatu;
* wynikające z braku regulacji prawnych wspomagających usprawnienie i aktywizację życiową osób niepełnosprawnych.
Aktualnie w Polsce nie istnieje akt prawny, który w sposób kompleksowy normuje współdziałanie administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. Od kilku lat podejmowane są próby uregulowania tej współpracy (aktualnie dyskutowany jest kolejny projekt ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie). Brak ogólnokrajowych regulacji w tym zakresie powoduje, iż generalnie nie jest realizowana zapisana w Konstytucji RP zasada subsydiarności, nie istnieje definicja organizacji pozarządowej, jasny i czytelny tryb ubiegania się organizacji pozarządowych o środki budżetowe na realizację zadań publicznych, "ulgi" organizacji pozarządowych zaspokajających potrzeby społeczne (organizacje pożytku publicznego), regulacje dotyczące wolontariatu itp. Regulacje w tym zakresie są niezbędne dla dalszego rozwoju sektora pozarządowego, jako istotnego elementu społeczeństwa obywatelskiego.
W lipcu 2000 r. weszło w życie Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 czerwca 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad i form współdziałania administracji publicznej z innymi podmiotami oraz wzorów ofert, umów i sprawozdań z realizacji zadań pomocy społecznej (przepisy wykonawcze do ustawy o pomocy społecznej). Przepisy ww. rozporządzenia, w opinii organizacji, w wyczerpujący sposób regulują zasady współpracy pomiędzy administracją publiczną i innymi podmiotami (w tym ze stowarzyszeniami i fundacjami), lecz nie są właściwie realizowane.
Główne problemy dotyczą nie zawierania między administracją publiczną a organizacjami pozarządowymi umów długoterminowych tzw. kontraktów (okres trwania umowy dłuższy niż rok budżetowy) na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej. Brak tego typu rozwiązań powoduje występowanie następujących problemów:
* niepewność finansowa co do dalszej działalności organizacji,
* utrudnienia przy planowaniu długofalowych działań organizacji, brak możliwości planowania inwestycji,
* brak bezpieczeństwa wśród klientów organizacji w zakresie możliwości korzystania z usług organizacji,
* trudności przy zatrudnianiu, utrzymania fachowej kadry i zapewnienia im doskonalenia zawodowego.
Przepisy rozporządzenia dopuszczają zawieranie umów na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej na czas dłuższy niż rok budżetowy, lecz praktycznie nie są one stosowane, mimo iż w przypadku organizacji prowadzących stałą i systematyczną działalność o charakterze stacjonarnym (ośrodki interwencji kryzysowej, ośrodki rehabilitacyjno-edukacyjne, ośrodki opieki dziennej itp.) zakres ich usług nie ulega, zmianie. Generalnym problemem organizacji socjalnych, prowadzących działalność stacjonarną, jest późny okres zawierania umów na dany rok budżetowy. Na ogół umowy z organizacjami zawierane są dopiero w drugim kwartale danego roku, co skutkuje ograniczeniem zakresu usług bądź, w niektórych wypadkach, zawieszeniem działalności w pierwszych miesiącach roku. Taki stan rzeczy bezpośrednio dotyka klientów organizacji i ich rodziny.
Przepisy rozporządzenia w sposób szczegółowy określają zasady ubiegania się organizacji pozarządowych o dotację na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej, lecz ich praktyczna realizacja przez administrację publiczną często odbiega od obowiązującego prawa. Do największych problemów należą:
* długotrwała, często kilku miesięczna, procedura rozpatrywania, złożonych przez organizację, ofert na realizację zadania oraz zawierania umów dotacyjnych;
* wycofywanie się z treści zawartych w ogłoszeniu podmiotu zlecającego zadanie w czasie formułowania umów o dotację;
* zakaz lub ograniczenia w zakresie pokrywania, w ramach dotacji, kosztów związanych z zatrudnianiem realizatorów dotowanego zadania, co w wielu przypadkach uniemożliwia realizację zadania.
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 czerwca 2000 r. zawiera również regulację w zakresie pozafinansowej współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. W praktyce uczestnictwo organizacji w określaniu potrzeb społecznych, definiowaniu zadań przeznaczonych do realizacji oraz ocenie ich wykonania na zasadach partnerstwa i jawności jest znikome, pomimo deklarowania przez organizacje pozarządowe chęci aktywnego włączenia się w ten proces.
Generalnie należy stwierdzić, że pomimo istniejącego, może nie w pełni kompleksowego, prawa regulującego współdziałanie administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi, nie można mówić o skutecznie realizowanej polityce społecznej i zaspokajaniu potrzeb grup społecznych dotkniętych najtrudniejszą sytuacją socjalną i zdrowotną.
Organizacje pozarządowe działające na rzecz osób niepełnosprawnych dostrzegają szereg ograniczeń prawnych utrudniających usprawnienie i aktywizację życiową osób niepełnosprawnych.
Prawo jest stanowione dla poszanowania sprawiedliwości społecznej i równości wszystkich obywateli. Sprawiedliwe i ekonomicznie uzasadnione jest wspieranie najsłabszych członków społeczeństwa i ich rozwoju, aktywności, która zmierza do zmniejszenia ich niesprawności i niesamodzielności. Prawo wypełniające się w tych założeniach to system wyrównywania szans życiowych. Realizowany poprzez egzekwowanie równego dostępu do dóbr społecznych, zmniejszenie obciążeń obywatelskich osobom korzystającym ze wsparcia państwowego, jak i ustanowienie wsparcia ze strony państwa na odpowiednim poziomie finansowym i organizacyjnym, które umożliwi jego realne wykorzystanie do zaktywizowania osoby niepełnosprawnej i jej maksymalne usamodzielnienie w procesie rewalidacji. Prawo realizujące te postulaty, umacnia osobę niepełnosprawną w pełnieniu przez nią istotnej społecznie roli. Jest to gwarancją poszanowania przez społeczeństwo godności nie tylko osoby niepełnosprawnej, ale każdego obywatela. Jest to rzeczywista realizacja konstytutywnych wartości człowieka.
W 1997 r. Sejm RP przyjął uchwałę wprowadzającą Kartę Praw Osób Niepełnosprawnych. Stwierdza się w niej, że osoby niepełnosprawne mają prawo do niezależnego, samodzielnego, aktywnego życia i nie mogą podlegać dyskryminacji.
W Polsce, mimo występującego kryzysu finansów publicznych, nie można dopuszczać do dyskryminacji osób niepełnosprawnych i ograniczenia lub zaniechania działań na ich rzecz, poprzez zmianę dotychczasowego prawa bądź odstąpienie od wprowadzania nowych regulacji.
Anna Kruczek
Prezes Śląskiego Forum Organizacji Socjalnych KAFOS
