Biuro Projektu "Doradztwo i Kariera"

Ul. Oleandrów 6

00-629 Warszawa

T. 22 826 52 46

e-mail: katarzyna.wasowska@wrzos.org.pl

 

DOŚWIADCZENIA PARTNERÓW ZAGRANICZNYCH
Rudolf Konrad
2009-06-07

"Prawa osób niepełnosprawnych z punktu widzenia wniosków rozpatrywanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich"
I. Zagadnienia wstępne

Rzecznik Praw Obywatelskich od początku swej działalności, tj. od 1 stycznia 1988 r., zajmuje się problemami osób niepełnosprawnych i podejmuje czynności w celu ich rozwiązywania w ramach swych ustawowych kompetencji. Przede wszystkim stoi on na straży wolności i praw tych osób, które określone zostały w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w innych aktach normatywnych, w tym międzynarodowych ratyfikowanych przez Polskę. Szczególną uwagę przywiązuje również do praw ujętych w Karcie Praw Osób Niepełnosprawnych (1997 r.). Stosownie do przepisu art. 1 ust. 3 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich w sprawach o ochronę wolności i praw człowieka i obywatela bada on, czy wskutek działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji, obowiązanych do przestrzegania i realizacji tych wolności i praw, nie nastąpiło naruszenie prawa, a także zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej. Tak określony kierunek i przedmiot badań w ochronie wolności i praw osób niepełnosprawnych kreśli rzecznikowi granice zadań i kompetencji.

Każdy z dotychczasowych rzeczników przykładał (i nadal to czyni) wielką uwagę do problemów osób niepełnosprawnych i podejmował czynności w celu zwiększenia przestrzegania przysługujących im wolności i praw, a tym samym zmierzał do poprawienia sytuacji życiowej tych osób i ich rodzin.

Ranga urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich oraz jego usytuowanie w systemie organów państwowych oraz zasady, które legły u podstaw jego działania gwarantują rzetelne rozpatrywanie kierowanych do niego wniosków dotyczących problemów osób niepełnosprawnych. Osoby niepełnosprawne w swoich wnioskach często podkreślają wyjątkowe znaczenie tego urzędu w rozwiązywaniu ich problemów oraz wyrażają wielkie oczekiwania co do skutecznej ochrony ich wolności i praw ze strony rzecznika, a także manifestują swoje zaufanie do niego.

Problematyka ochrony wolności i praw osób niepełnosprawnych przez rzecznika była już przedmiotem naukowej analizy.

Sprawy rozpatrywane przez rzecznika dają częściowy obraz sytuacji osób niepełnosprawnych. Wniosków wysuwanych na ich podstawie nie można jednak ekstrapolować na wszystkich niepełnosprawnych. Chociażby z tego powodu, że do rzecznika zwracają się jedynie niektórzy niepełnosprawni i to niemal wyłącznie ci, którzy nie mogą pozytywnie załatwić swoich spraw i/lub znajdują się w trudnej sytuacji życiowej i/lub spotkali się z określoną krzywdą lub niesprawiedliwością.

W dniu 1 kwietnia 2003 r. weszło w życie nowe zarządzenie z dnia 26 lutego 2003 r. Marszałka Sejmu w sprawie nadania statutu Biura Rzecznika Praw Obywatelskich oraz zarządzenie z 1 kwietnia 2003 r. Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie nadania regulaminu organizacyjnego Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Zarządzenia te wprowadziły istotne zmiany w organizacji wewnętrznej biura, w tym dotyczące zakresu zadań statutowych jego jednostek organizacyjnych. Jedną ze zmian jest likwidacja stanowiska Pełnomocnika ds. Ochrony Praw Pacjenta i Osób Niepełnosprawnych i włączenie spraw, którymi się zajmował do Zespołu Prawa Rodzinnego i Ochrony Praw Osób Niepełnosprawnych. Należy podkreślić, że również inne zespoły działające w biurze zajmują się problemami tych osób. Wymienić tu należy zwłaszcza nowo powołany Zespół Ochrony Zdrowia, do którego należą m.in. następujące sprawy: ochrona praw osób chorych psychicznie i upośledzonych umysłowo, w tym przymusowo hospitalizowanych, orzekanie o stopniu niepełnosprawności oraz sprawy rehabilitacji.
II. Kwestie informacyjno-statystyczne

Wnioski dotyczące problemów osób niepełnosprawnych, podobnie jak inne, w wyniku dokonywanej klasyfikacji przez funkcjonujący w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich Zespół Klasyfikacji Wniosków kierowane są do poszczególnych zespołów tego biura. Zespołów merytorycznych jest dwanaście. Obok nich funkcjonują inne zespoły i wydziały zajmujące się działalnością o charakterze organizacyjnym. Niektóre z zespołów klasyfikując problemy, którymi się zajmują wyodrębniają problemy dotyczące osób niepełnosprawnych. Oto one (w nawiasach podano numery klasyfikacyjne): w Zespole III Zabezpieczenia Społecznego: ubezpieczenia emerytalne i rentowe (303.4.1), emerytury lub renty (303.6.1), ubezpieczenia społeczne rolników (emerytury i renty rolnicze) (308), zaopatrzenie inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (309); w Zespole XI Prawa Rodzinnego: ubezwłasnowolnienie (1103.4), opieka prawna nad ubezwłasnowolnieniem, opieka nad małoletnim, kuratela w sprawach rodzinnych (1103.5), równe prawa osób niepełnosprawnych, rozwiązania systemowe, prawne i pomocowe (1403); w Zespole XII Ochrony Zdrowia: ochrona praw osób chorych psychicznie i upośledzonych umysłowo (108.3.1), ochrona praw osób psychicznie chorych przymusowo hospitalizowanych (108.4), orzekanie o niepełnosprawności, odwołania (108.23), skargi na tworzenie prawa o orzekaniu o niepełnosprawności (108.24), prawa osób niepełnosprawnych (111), ulgi i pomoc niepełnosprawnym (111.1), rehabilitacja inwalidów (111.2), PFRON (111.3).

Wiele wniosków dotyczących problemów osób niepełnosprawnych rozpatrywanych jest przez inne zespoły, które w swej klasyfikacji problemów tych nie eksponują. Przykładem może być Zespół VII Prawa Karnego Wykonawczego, który rozpatruje m.in. wnioski osób niepełnosprawnych umieszczonych w aresztach śledczych i zakładach karnych.

Rozproszenie problematyki niepełnosprawnych w poszczególnych zespołach biura sprawia, że prawie niemożliwe jest podanie nawet przybliżonej liczby wniosków kierowanych do rzecznika przez osoby niepełnosprawne lub dotyczące ich problemów. W biurze rzecznika nie opracowuje się danych statystycznych w tym zakresie. Nie podaje się również liczby takich wniosków w corocznych Informacjach rzecznika o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela, przedkładanych Sejmowi i Senatowi. Z wypowiedzi dyrektorów poszczególnych zespołów oraz ich pracowników wynika, że wniosków tych jest sporo. Dotyczy to przede wszystkim zespołów zajmujących się problemami z zakresu ochrony zdrowia, komunikacji, ubezpieczeń społecznych, pomocy społecznej oraz zatrudnienia. W sprawozdaniach biura rzecznika sprawy osób niepełnosprawnych podaje się łącznie z innymi sprawami. Przykładowo w 2001 r. w Zespole I Prawa Osób Niepełnosprawnych, podstawowe prawa i wolności obywatelskie oraz służba zdrowia stanowiły przedmiot nowych spraw 4% ogółu nowych spraw.

Daje się zauważyć, że w wyniku dokonanych w 1989 r. zmian ustrojowych, niedookreślonej polityki społecznej dotyczącej osób niepełnosprawnych i ich rodzin oraz często nieracjonalnej manipulacji ustawodawstwem dotyczącym tych osób ich sytuacja życiowa stale się pogarsza. Niemal z każdą dokonaną zmianą przepisów prawnych dotyczących tych osób odnotowuje się w biurze rzecznika zwiększony wpływ pochodzących od nich wniosków.

Niektóre wnioski osób niepełnosprawnych są inspiracją wystąpień generalnych Rzecznika do różnych organów i instytucji centralnych. Należy podkreślić, że od 1988 do 2002 r. Rzecznik wniósł do Premiera, ministrów i innych organów oraz instytucji 87 generalnych wystąpień, w tym w ostatnim pięcioleciu 61. Przykładowo w 2000 i 2001 r. dotyczyły one zróżnicowania trybu orzekania o niepełnosprawności i niezdolności do pracy, ograniczenia udzielenia pomocy finansowej w ramach programów celowych dla osób niepełnosprawnych, ograniczenia ulg osób niepełnosprawnych w opłatach za dostęp i korzystanie z sieci telekomunikacyjnej, rodzaju dokumentów wymaganych do przyznania renty socjalnej oraz warunków i trybu leczenia dzieci z autyzmem.
III. Autorzy wniosków

Autorami wniosków dotyczących spraw osób niepełnosprawnych są zwłaszcza osoby niepełnosprawne, członkowie ich rodzin, inne osoby bliskie, przedstawiciele ustawowi (m.in. opiekunowie) oraz organizacje pozarządowe. W większości wnioski pochodziły od osób lub dotyczyły osób z różnym rodzajem i stopniem niepełnosprawności fizycznej i psychicznej. Często dotyczyły osób z upośledzeniem umysłowym lub niesprawnych ruchowo. Zwraca uwagę, że w ostatnich latach coraz częściej kierują do rzecznika tego rodzaju wnioski organizacje społeczne, zwłaszcza te, których statutowym celem jest działanie na rzecz osób niepełnosprawnych.

IV. Treść wniosków We wnioskach dotyczących problemów osób niepełnosprawnych kierowanych do Rzecznika Praw Obywatelskich wskazywano przede wszystkim na: · nieprzestrzeganie zasad równości i zakazu dyskryminacji, · nie stwarzanie osobom niepełnosprawnym wystarczających warunków służących ich integracji społecznej oraz wyrównywaniu szans, · częste naruszenie przysługujących niepełnosprawnym wolności i praw osobistych, · politycznych i socjalnych, w tym najczęściej praw socjalnych, zaś sporadycznie praw ekonomicznych i kulturalnych, · złe przepisy prawne, · wadliwe stosowanie norm prawnych, · odbieranie praw nabytych, · pogorszenie się w ostatnich latach sytuacji życiowej osób niepełnosprawnych i ich rodzin.

W latach 2000-2002 najczęściej zarzuty przedstawione rzecznikowi dotyczyły: trudności w zakresie orzecznictwa o niepełnosprawności, w tym bezzasadnej odmowy nadania statusu osoby niepełnosprawnej, barier architektonicznych, trudności w dostępie do budynków i urządzeń użyteczności publicznej, kłopotów w poddaniu się rehabilitacji leczniczej i zawodowej, trudności w zaopatrzeniu w odpowiednie protezy, trudności w podjęciu pracy i jej utrzymaniu, niskich wynagrodzeń, ograniczeń w zakresie kształcenia integracyjnego, odmowy i niskich świadczeń z ubezpieczenia społecznego i pomocy społecznej.

Rzecznik w większości wniosków dotyczących osób niepełnosprawnych podejmuje czynności. Na podstawie wyników badań można stwierdzić, że jedynie część zarzutów w nich zawartych okazuje się zasadna. Nie ma dokładnych danych, gdyż dotychczas nikt nie dokonał takich obliczeń. Spośród ogółu spraw rozpatrywanych przez rzecznika w 2000 r. w 18,9% uzyskano pozytywne rozwiązania, zaś w 2001 r. - 26%. Można więc przypuszczać, że w sprawach dotyczących osób niepełnosprawnych udział procentowy będzie podobny.
Wnioski i uwagi końcowe

Generalnie można stwierdzić, że osoby niepełnosprawne nadal nie mają dostatecznych warunków do realizacji swoich praw, w tym określonych Kartą Praw Osób Niepełnosprawnych, zwłaszcza prawa do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia. Mają trudności w urzeczywistnianiu większości praw wymienionych w karcie. Znamienne jest, że z wymienionych w niej szczegółowo praw wnioskodawcy na ogół nie żalili się jedynie na prawo wymienione w punkcie 10., dotyczące pełnego uczestnictwa w życiu kulturalnym, artystycznym, sportowym oraz rekreacji i turystyce. Uwzględniając treść wniosków oraz wyniki badań zawartych w nich spraw, można stwierdzić, że powodem tego w większości było nieudolne stosowanie przepisów prawnych. Niezbyt efektywne jest więc wezwanie przez Sejm Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i władz samorządowych do podjęcia działań ukierunkowanych do urzeczywistnienia praw osób niepełnosprawnych. Świadomie użyto tu zwrotu: "niezbyt efektywne" a nie: "nieefektywne", gdyż rzecznik w swojej działalności nieraz spotyka się z wartościowymi programami działań na rzecz osób niepełnosprawnych opracowanymi oraz realizowanymi przez wiele instytucji i organów samorządowych. W odniesieniu do potrzeb niepełnosprawnych i ich rodzin jest ich jednak stanowczo za mało.

Na podstawie analizy treści wniosków osób niepełnosprawnych można także stwierdzić, że często mają oni znikomą znajomość prawa oraz wykazują nieporadność w załatwianiu swoich spraw.

Cennymi źródłami informacji o sprawach osób niepełnosprawnych, którymi rzecznik zajmuje się w swej działalności są rzecznikowskie publikacje: Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich, Biuletyn RPO "Materiały" oraz comiesięczne "Informacje". Szczególne znaczenie mają rokroczne "Informacje", o których była mowa wyżej. Na szczególne podkreślenie zasługują organizowane przez rzecznika konferencje i seminaria poświęcone problematyce tych osób oraz publikowanie z nich referatów i wystąpień.

Tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147.

Na temat urzędu Rzecznika Praw Obywatelskich oraz osób pełniących ten urząd zob.: J. Świątkiewicz, Rzecznik Praw Obywatelskich w polskim systemie prawnym. Stan prawny na 30 czerwca 2001. Wyd. Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2001.

Zob. m.in.: T. Bulenda, J. Zabłocki, Problemy bytowe osób niepełnosprawnych w świetle materiałów Rzecznika Praw Obywatelskich, Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej, 1992, nr 4, s. ;B. Błachowska, Ochrona praw osób niepełnosprawnych w działalności Rzecznika Praw Obywatelskich, Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej 1993, nr 4, s. 61-68.

Zob. Statut Biura Rzecznika Praw Obywatelskich stanowiący załącznik do Zarządzenia nr 2 Marszałka Sejmu z dnia 26 lutego 2003 r.